U organizaciji Udruženje mladih sa hendikepom Crne Gore u Institutu “Dr Simo Milošević” održan je Forum o procesu jedinstvenog vještačenja invaliditeta, s ciljem promocije novog Zakona i informisanja javnosti o predstojećoj reformi.
Svetlana Dujović iz Ministarstva socijalnog staranja, brige o porodici i demografiji, istakla je da reforma vještačenja invaliditeta označava istorijski zaokret sa medicinskog modela na pristup koji se temelji na ljudskim pravima, s ciljem osiguravanja ravnopravnog sudjelovanja osoba s invaliditetom u zajednici. Umjesto preko 40 različitih komisija, jedinstveno vještačenje obavljaće novoosnovani Zavod.
-Vlada Crne Gore, odnosno Ministarstvo socijalnog staranja, brige o porodici i demografije sprovodi reformu vještačenja invaliditeta. U oktobru 2025. je usvojen zakon. Jako je važno što tim novim zakonom umjesto dosadašnjeg medicinskog modela prelazimo na model vještačenja u skladu sa Modelom ljudskih prava. Do sada su djeca sa smetnjama u razvoju osobe s invaliditetom prolazile više komisija, preko četrdeset u različitim sektorima i za svaki sektor su morale nanovo da dolaze na komisiju da im se procjenjuju njihove sposobnosti da bi ostvarili prava u tom sektoru. Novi zakon o jedinstvenom vještačenja invaliditeta uvodi veliku novinu, a to je da će se sada u Zavodu za jedinstveno vještačenja invaliditeta koji je osnovan u decembru 2025. Godine, vještačiti invaliditet za sve sektore.
Novi sistem vještačenja temelji se na radu multifunkcionalnih timova koji osiguravaju sveobuhvatno sagledavanje sposobnosti i potreba pojedinca, a Dujović ističe da će rješenje Zavoda biti važeće za sve ključne sektore.
-Važiće to rješenje Zavoda i za sektor socijalne i dječije zaštite, sektor obrazovanja, boračke i invalidske profesionalne rehabilitacije, zapošljavanja i rada i za sektor penzijskog i invalidskog osiguranja. Prednost je u tome što će to raditi multi funkcionalne komisije. Timovi će biti sastavljeni od socijalnih radnika, doktora medicine, psihologa, defektologa, specijalnih edukatora, rehabilitatora i svako će sa svog aspekta sagledavati sposobnosti djece sa smetnjama u razvoju osoba s invaliditetom. Fokus ovog novog vještačenja jeste na utvrđivanju stepena potrebne podrške koji je potreban svakoj osobi da može da se na ravnopravan način uključi u život zajednice, tako da mnogo očekujemo od ove reforme i nadamo se da ćemo doprinijeti poboljšanju položaja lica s invaliditetom
Reforma još nije počela jer je u toku priprema podzakonskih akata i uspostavljanje sistema rada Zavoda za jedinstveno vještačenje, a cilj je bolja procjena potrebne podrške i veća uključenost osoba s invaliditetom u društvo, a ne ukidanje stečenih prava, kazala je izvršna direktorica Udruženja mladih sa hendikepom Marina Vujačić, ističući da će jedinstvenom metodologijom biti procjenjivano iskustvo invaliditeta.
-Koristim ovu riječ iskustvo invaliditeta zato što ovaj Zakon po prvi put u Crnoj Gori, u skladu sa Konvencijom o pravima osoba s invaliditetom, invaliditet definiše kao društveni fenomen uz konstataciju da postoji sada isto oštećenja kao ličnog svojstva, prepreka u okruženju i u stavovima, i nedostatka podrške, odnosno potrebne podrške koju je svakoj osobi s invaliditetom individualno potrebno pružiti da bi bila ravnopravna sa drugima i uključena u društvo. U tom smislu smo se mi opredijelili da što više promovišemo zakon, da bismo izbjegli strahove i nedoumice i osoba s invaliditetom, ali i drugih o njegovoj primjeni i mogućim efektima primjene, zbog bojazni, rekla bih, u ovom trenutku nerealnih, da će se gubiti neka stečena prava i status, da će se teže dolaziti do prava nego što je tada slučaj. Ja mislim da je upravo suprotno u pitanju, da treba pravovremeno i adekvatno informisati sve, ne samo osobe s invaliditetom, nego svih kojih se tiče reforma.
Vujačić ističe da je cilj reforme pojednostavljenje procedura i usklađivanje različitih sektora, i nada se da će drugi zakoni biti usaglašeni sa Zakonom o jedinstvenom vještačenju invaliditeta.
-Nećemo imati više one iscrpljujuće, duge procedure sa administrativnim preprekama, dugotrajnim procesima, nepravednim sistemom u brojnim oblastima, da se mnoge osobe s invaliditetom i njihove porodice žale da su uskraćene za neko pravo koje smatraju da im pripada, da su neko pravo ostvarivale za određeni period pa nisu mogle da nastave da koriste to isto pravo, da dugo vremena čekaju da bilo koje pravo ostvare, a da im od tog prava koje čekaju zavise brojna druga prava u različitim sektorima. To se upravo ovim pokušava riješiti na način što će se imati jedno rješenje koje je univerzalno, važi za sve sektore i za sve oblasti života. Za sada tih početnih pet koje su definisane u zakonu, odnosno obuhvaćene u zakonu o jedinstvenom vještačenju, uključujući obrazovanje, socijalnu zaštitu, rad i zapošljavanje, penzijski invalidski sistem, boračku invalidsku zaštitu, jer su ih ti zakoni usaglašavali, a ja vjerujem, zaista nadam se u narednom periodu da će brojni drugi zakoni biti promijenjeni i usaglašeni sa zakonom o jedinstvenom vještačenju invaliditeta kako bismo imali u kompletnom sva prava na ovaj način na koji je predvidio Zakon o jedinstvenom vještačenju invaliditeta.
Zaključak učesnika foruma je da ova reforma predstavlja ključan korak ka modernizaciji socijalnog sistema Crne Gore. Centralizacijom vještačenja i uvođenjem multidisciplinarnog pristupa značajno se smanjuje administrativno opterećenje za korisnike i fokus prebacuje na njihove stvarne potrebe za podrškom.
