Rak grlića materice je jedan od vodećih uzroka obolijevanja i umiranja od malignih bolesti u ženskoj populaciji Crne Gore. Ova činjenica izaziva ozbiljnu zabrinutost imajući u vidu da se rak grlića materice može spriječiti i potpuno izliječiti ukoliko se otkrije u ranoj fazi, saoppšteno jeiz Instituta za javno zdravlje povodom Evropske nedjelja prevencije raka grlića materice koja se obilježava od 19. do 25. januara 2026. godine
Ovogodišnja kampanja Instituta za javno zdravlje Crne Gore povodom Evropske nedjelje prevencije raka grlića materice obilježava se pod sloganom „Prevencija:Rak=1:0“. Simbolično, a u sportskom duhu, rezultat “1:0” prenosi jasnu javnozdravstvenu poruku da kada se primijene preventivne mjere rak gubi. U širem smislu, slogan ukazuje na strateški cilj javnog zdravlja – da se kroz HPV vakcinaciju, organizovani skrining i kontinuiranu edukaciju postigne trajna prednost prevencije, smanji obolijevanje i smrtnost, te dugoročno ostvari eliminacija raka grlića materice.
Prema podacima Kliničkog centra Crne Gore, tokom 2024. godine Onkološkom konzilijumu prikazano je 98 novooboljelih žena. Kod 54 žene (55%) rak grlića materice je otkriven u inoperabilnom stadijumu bolesti. To pokazuje da se u većini slučajeva bolest dijagnostikuje kada je uznapredovala, kada liječenje postaje otežano i neizvjesno, što značajno remeti kvalitet života oboljele žene ismanjuje šanse za izlječenje.
Skrining raka grlića materice je preventivni pregled koji omogućava rano otkrivanje promjena na grliću materice. Ukoliko se skrining pregledom otkriju premaligne i maligne promjene, one se u najvećem broju slučajeva otkrivaju u ranoj fazi bolesti, kada još uvijek nisu prisutni simptomi ili znaci raka. Rano otkrivanje značajno povećava mogućnost uspješnog liječenja i očuvanja zdravlja žene.
Od uspostavljanja organizovanog programa skrininga raka grlića materice 2016. godine do kraja 2025. godine, u Crnoj Gori je najmanje jednom testirano 50.724 žena na HPV infekciju. U posljednjem trogodišnjem periodu, 23.838 žena u Crnoj Gori je najmanje jednom testirano na HPV, od čega je u 3.457 slučajeva rezultat testiranja bio pozitivan (14,51%). Tokom 2026. godine ciljnu grupu za skrining će činiti žene starosne dobi od 30 do 54 godine, bez simptoma i znakova bolesti.
HPV vakcinacija predstavlja specifičnu mjeru primarne prevencije koja značajno smanjuje rizik od razvoja prekanceroznih promjena i raka grlića materice. Od početka imunizacije u Crnoj Gori (septembar 2022. godine za djevojčice, a od februara 2024. godine i za dječake), HPV vakcina je postala ključni stub u očuvanju reproduktivnog zdravlja budućih generacija. Primarna ciljna grupa za vakcinaciju su djevojčice i dječaci uzrasta od 9 do 14 godina, kada je primjena vaccine najdjelotvornija. Vakcinacija je dostupna i za uzrasne grupe od 15 do 18 godina, kao i od 19 do 26 godina.
Prema podacima Instituta za javno zdravlje Crne Gore, preko 15.000 djece i mladih je do sada primilo HPV vakcinu. Kumulativno, od uvođenja programa, vakcinu je primilo 11.274 djevojčica i djevojaka i 4.006 dječaka i mladića.
Obuhvat među djevojčicama koje su tokom 2025. godine navršile 15 godina (2010. godište)iznosi 29,5%, uz jasan rast u odnosu na prethodne godine (26,6% za 2009. godište i 18,1% za 2008. godište).
Obuhvat među dječacima za 2025. godinu istog uzrasta (2010. godište) iznosi 16,9%, što takođe pokazuje brz rast (6,3% na kraju 2024. godine; 2023. godine u ovoj grupi nije bilo vakcinisanih jer program tada nije obuhvatao dječake).
Iako je trend pozitivan, ovi nivoi obuhvata su i dalje ispod vrijednosti potrebnih za puni javnozdravstveni efekat, te HPV vakcinacija ostaje jedno od prioritetnih područja za dodatne sistemske i komunikacione napore.
